ERLIJIOA vs. ESPIRITUALTASUNA

Erlijioaren krisia: garaian garaikoa

Kognizio-eredu dualaren krisia eta eredu ez-dualaren jaiotza dira, ziurrenik, postmodernitatearen ezaugarri nagusiak. Hautemailea aldatzean, asko aldatzen da errealitatea hautemateko forma ere, dimentsio edo eremu guztietan. Jakina, kognizio dualaren krisiarekin, saihestezina zen kristau kredo tradizionalaren krisia.

Nolabait esateko, hizkuntzak halakoxe aldaketa nozitu du, sineste erlijiosoak bihur daitezke ezerez eta hutsal XXI. mendeko gizakiarentzat. Hizkuntzaren aldaketa onartzen badugu, erremediorik gabe eredu berrira dago itzuli beharra mezua. Hau da galdera: kognizio-eredu berritik, hizkuntza-aldaketaren ikuspegitik, mintza al daiteke fedeaz, Jainkoaren gainean, Jesusi buruz?

Baietz esan beharko, itzulkorra baita dena. Eta berehala ohartuko gara halako bide zabal bat aurkitu dugula, eredu zaharra edo lehengo esperientzia erlijiosoa gainditzen duena, eta gure mapa mentaletatik haratago doana, hau da, espiritualitatearen eremu komun eta konpartitura iritsi dena.

Espiritualtatea sakontasunaz da mintzo; sakontasunaz, transpertsonaltasunari buruz eta ez-dualtasunaren gainean. Eta errealitatearen azken dimentsio eta sekretuarekin ipintzen gaitu kontaktuan. Gure garai honetako erronka bikoitza da: hizkuntza berrira itzuli jaso dugun mezua eta adimen espirituala landu, gauzei sustraitik heltzeko.

Gaur, ordea, ez dago modan erlijioaz mintzatzea. Lotsatu egiten gara. Bi jende motarekin egiten dugu topo; batetik, erlijioaren gainean hitzik ateraz gero, burla egingo dizutenak; eta, bestetik, ikusmolde tradizionalean kokaturik dagoen jendea, eta hizkuntza berri, itzulpen, kognizio ereduaren aldaketa eta abarri buruz mintzatzean, deabrua bera bazina bezalaxe begiratzen dizutenak. Bi alderdietan dago sakontasunik eza eta ezjakintasuna. Adimen espiritualak huts egiten du.

Nola esplikatuko genuke?

Lehenengoei, kultur estadio arrazionalistara iristean, onartezina iruditu zaie erlijioaren planteamendua, kultur estadio mitikoan egindako eskaintza. Egora deskribatzean, zuzen daude, baina ez dute izan aurrera jarraitzeko argirik, hau da, ez dute planteatu hizkuntza berri, itzulpen, kognizio-ereduaren aldaketa eta bestelakorik. Ondorioz, edozein Jainko baztertzen dute, eta adimen espiritualak huts egiten die. Okerra honetatik dator: modernitateak nahastu egin zuen espiritualtasunaren maila mitikoa benetako adimen espiritualarekin.

Bigarrengoak halako eskizofrenia antzeko batean bizi dira. Eguneroko bizitzan, eredu arrazionalistan, baina fede kontuan estadio mitikoan kokaturik. Ezinbestekoa da egoera hori gainditzea, pertsonaren osasuna ongi ibiliko bada; batez ere, osasun espirituala.

Bestetik, modernitateak gerra deklaratu zion erlijioari. Abangoardia intelektualak zeharo baztertu zituen erlijioa eta espiritualtasuna. Modernitateak eta ilustrazioak Jainko mitikoaren heriotza iragarri eta eragin zuten, baina gizakiaren dimentsio espirituala zenbaterainokoa den ohartu gabe.

Era berean, erlijioak ere gerra deklaratu zion zientziari. Konponbiderik ezak eta erlijioaren ordezkarien itxitasunak ondorio kaltegarriak eragin ditu gure bizitzan. Testu bibliko eta erlijiosoen ikuspegi literalista eta mitikotik ikusmolde sinbolistara igarotzea zen irtenbidea, eta da oraindik ere, bestela denok aterako gara galduan.

Gizakiak kezka edo garapen-ildo asko ditu: kognizio-eredua, estetikoa, morala, harreman-ildoa, afektiboa eta abar. Eta non kokatu behar dugu espiritualtasuna? Ildo espiritualak galdera honi erantzuten dio: zein da gizakiaren kezka nagusia? Historian zehar, hainbat erantzun ezberdin eman dizkiogu, gure aurrerabide eta garapenaren arabera. Denon artean aurkitu behar ditugu erantzunak, gero eta erantzun koherenteagoak.

Gauza batek harri gintzake, baina esan beharra sentitzen dut: agnotizismoa eta ateismoa ere jo daitezke baleko erantzuntzat, ez daukate zertan geraturik benetako espiritualtasunetik kanpo. Zer da, orduan, espiritualtasuna: E. Mrtinez Lozanoren ustez, D. Evans-ek ematen du definizio onenetako bat: Espiritualtasuna, nagusiki, oinarrizko transformatzailea da, zeinen bidez baztertzen dugun gure nartzisismoa, Misterioaren besoetan jausteko; hortik aurrera etengabe azaltzen zaigu begien aurrean dena…Benetako transformazio espiritualak hau guztia  baztertzea eskatzen du: nartzisismoa, egozentrismoa, nor bere baitan murgiltzea, norbereganako interes handiegia, eta abar. 

Jardun eta jardun ari gara kontzientziaren estadioei buruz. Aipa ditzagun. Psikologia transpertsonalak, gizakiaren bilakaera historikoan, kontzientziaren maila hauek bereizten ditu: arkaikoa, magikoa, mitikoa, arrazionala eta transpertsonala –hastapenetan– (ikus ¿Qué Dios y qué salvación?, E. Martínez Lozano, 33-34 or.)

Kontzientziaren estadio bakoitzean, errealitatea hautemateko gaitasun edo forma jakin bat du gizakiak. Ipin dezagun simil bat, guztiz egokia ez bada ere. Demagun pertsona batek, hurrez hurren, A (arkaikoa), B (magikoa), C (mitikoa), D (arrazionalista), eta E (transpertsonala) hizkuntzak mintzatzen dituela, aurrekoa kasik ahazturik. Momentu honetan, D hizkuntza da berea, eta En ere aurrerapen handia egin du. Baina A, B, C kasik ahaztuak ditu eta ez du ulertzen hizkuntza horietan emandako mezua.

Kontzientziaren estadioekin antzeko gauza gertatzen zaio pertsonari: ezin du bere egin, asimilatu eta onartu bizi ez den aurreko kontzientzia mailatatik igorritako mezua. Ulertuko bada, ezinbestekoa da hizkuntza batetik bestera itzultzea. Adibidez, testu biblikoak estadio mitikoan emanak daude, eta ez dago ulertzerik arrazionalismoaren hizkuntzara itzuli gabe, hau da, ikusmolde mitiko-literalista sinbolismora itzuli gabe.

Askotan identifikatu da espiritualtasuna egoera mitikoarekin. Hortik oker handiak datoz; adibidez, errealitatearen dimentsio sakonena ahaztu eta pobretzea. Derrigorrezkoa da dimentsio espirituala berreskuratzea. Gizadiaren etorkizunak eskertuko luke.

Este baterako, estadio magiko eta mitikoan pentsatzen zen izaki separatua zela Jainkoa, Han zagok hura han bere zeruan, kantatu zuen Xabier Letek. Ikuspegi transpertsonalean ez dago delako Izaki separaturik, ezinezkoa baita bananduriko errealitate infinitua. Dinamismoaz hitz egin beharko genuke, dena martxan eta agerian ipintzen duen dinamismoaz. Toki egokian eta bitarteko egokiez horniturik egotea da kontua.

Nolakoa izango da mundua ikusmolde pragmatiko-zientifistatik begiratzen dionarentzat? Irudi lekioke gris antza, motz samarra… Ikusmolde magikotik begiratzen dionak, erramua bota dio suari, espiritu gaiztoak uxatzeko. Maila transmetalera iritsi denak Jainkoa ikusiko gauza guztietan.

Jainko magikoa, mitikoa, Jainko pertsonala… bada, era berean, klabe magikon, mitikoan, arrazionalean… hautemango du kristauak ere Jesus, finkaturik dagoen mailaren arabera. Horrek, noski, ondorioak ditu; ondorioak eta eztabaida asko. Baina kristautasunak, nahi baldin badu gaurko munduan eragingarri izaten jarraitu, lehenbailehen ekin beharko dio mezua gaurko kontzientzia mailara itzultzeari.

Jainkoa eraiki, definitu, mugatu

Jainkoagan sinesteak ez badigu sortzen harridura, hunkidura edo zalantza intelektualik, ez gabiltza ondo; litekeena da idolo bat sortu izana. Erlijioaren barnean, askotan, hori gertatu ohi da: Jainkoa moldeatu, hau da, gure buru-gogamenak onartzeko moduko Jainkoa eraiki. Ez gara gu Jainkoaren irudi eta antzera eginak, baizik Jainkoa gure irudi eta antzera egina.

Gure buru-gogamena ez da ondo etortzen Misterioarekin. Izan ere, ezin du asmatu errealitatea objektuka zatitzen ez bazaio, Jainkoa barne, jakina. Horrela, segurtasun-sentsazioa lortzen du pertsonak, uste baitu dena kontrolpean daukala, hots, defini eta muga daitekeen guztia kontrolatzen duela. Definitu ezin denak, ordea, halako hustasun eta segurtasun faltaren sentsazioa eragiten dio buru-gogamenari.

Mekanismo horrek, nola ez?, pobretu egiten du esperientzia espirituala, ordezkapen hauen bidez: kontzeptualizazioa adorazioaren ordez; dogma misterioaren partez; doktrina ipini segituko esperientziaren tokian; eta erlijioa espiritualtasunaren lekuan.

Ez genuke inoiz ere ahantzi behar gure buru-gogamenaren produktua dela erlijioa eta horren, buru-gogamenaren, muga berberak dituela. Erlijioa absolutu bihurtzen da, eta Misterioaren jabe egiten. Orduan zeharo nahasten ditu bere sinesteak eta egia; eta, okerrena, gizadi osoaren epaile bihurtzen da. Dena den, erlijioa ez litzateke, pertsonaren espiritualtasuna indartzeko, eroale eta hedatzaile txarra, gauzak erlatibizatzen jakinez gero.

Ez gabiltza hemen erlijioa epaitzen, espiritualtasuna zer den azaltzen baizik. Espiritualtasunean murgiltzea beste dimentsio batean sartzea da. Eta hori kontsidera daiteke transmentala, isiltasunari emana, Ez-jakin eta objektibatzerik ez dagoen Misterioaren Ez-tokian egoten dakiena.

Erlijio guztiek lelo bera: errebelatuak dira eta, ondorioz, egiaren jabe. Beraz, gatazka begi-bistakoa da, jakinik erlijio diferenteek pretentsio berbera dutela: egia egiaren aurka. Ondorioa: nirea ez beste guztiak erlijio faltsuak dira.

Erlijioen ordezkari askok hartu izan du bere burua egiaren mezularitzat, berea inposatu gabeko onik gabe, nahiz eta torturapean lortu hori. Zer gertatu da? Hauxe baino ez: ideia mentala nahastu dute egia adierazkaitzarekin. Zergatik? Erlijioaren izaera erlatiboa ahaztu dutelako.

Erlijio judutarrak nahiz kristauak ez dezake har berea egiazkotzat, Biblian oinarritua dagoela esanez. Demostratu gabeko zerbait ontzat ematen ari da. Erlijioak, esan dezagun argi eta garbi, eraikuntza kulturalak dira. Izan ere, gizakiak zerbait behar du bere barneko desira espiritualari irtenbidea emateko. Esan daiteke –eta esan behar da– existitzearen misterioaren interpretazioak direla erlijioak. Erlijio bakoitza bide bat da, Izate Errealerantz doan bidea. Gizakia itsu jaio da, eta argi bila dabil mundua mundu denetik, eta erlijioa hartu ditu itsu-mutiltzat, misterioaren barrunbeak ikusi nahian; izan ere, hainbeste gaitzen jario etengabeak behar du aringarria.

Baina erlijioek, erlijio guztiek, bi arrisku nabarmen dituzte: botereak eta biek elkar hartu, eta sinesteak egiarekin nahastea. Erlijioa abasolutizatzea da horren ondorioa. Horixe gertatu da historian zehar. Gizakiaren eraikuntza izan, Misterioaren bizipena hobeto hautematen laguntzeko, eta bere baitan helburu bilakatu. Momentu horretatik aurrera arriskutsua da erlijioa.

Erlijioa bitarteko bat baino ez da; gainera, sortu zen garai historikoaren seme edo alaba da, eta, gutxienez, ezaugarri hauek ditu: izaera mitikoa, ikuspegi heteronomoa, sinesteei lotua eta Jainko banandu eta interbentzionistaren ideia. Modernitatearen ezaugarriak, aldiz, beste hauek dira: Arrazionaltasuna, autonomia, isiltasun transmentala eta den guztiarekiko batasuna (ez-dualtasuna).

Begi-bistakoa da erlijioa krisi handian murgildurik dagoela. Horrek konponbidea izan lezake, baldin arazoa ongi planteatzen badu. Hasteko, uko egin behar dio bere burua absolututzat hartzeari, eta espiritualtasunaren zerbitzuan bizitzen ikasi, hau da, egiaren atzetik dabilen gizakiaren zerbitzuan.

Hauek dira erlijioa eta espiritualtasuna bereizten dituzten zantzu edo arrasto nagusiak:

ERLIJIOA ESPIRITUALTATEA
Erlijioak asko dira Espiritualtasuna, bakarra
Erritualei atxikia Erritualak gainditu
Heteronomia bultzatzen du Autonomia indartu
Dogmetan oinarritzen da Dogmak kuestionatu
Mehatxatzeko joera du Bakearen iturri
Erru eta bekatuez mintzo da Erroreak irakasbide dira
Erreprimitzeko joera du Askatasuna nahi du
Sinesteak inposatu Norberari aurkitzen utzi
Banaketa eragiten du Batasuna bultzatu
Eskluditu egiten du Elkartzea du xede
Liburu sakratu batean oinarritzen da Liburu guztietan sakratuaren bila
Kontaketa mitikoa (prerrazionala) Kontaketa sinbolikoa (transrazionala)
Hizkera erlijiosoa Hizkera unibertsala
Egoari atxikia Egoa transzenditu
Beldurra armatzat Konfiantza-ereile
Egoaren betikotasuna agintzen du Egoarengandik askatu
Jainko bananduaren ideia Batasuna eta elkarlotura den guztiarekin
Dualtasuna Ez-dualtasuna
Eternitatea geroan kokatzen du Eternitatea Orain dela esperimentatu
Denaren edo Izatearen interpretazioa Denaren edo Izatearen bizipena

Erlijioak berak ere garbi eduki beharko luke, inolaz ere, pertsona osotasun betean bizi dadin lagundu behar duela. Ebanjelioan garbi ikusten da hori eta Jesusengan ere bai: ez zuen inolako beldurrik erlijioa salatzeko. Pentsatu, horrexegatik hil zuten-eta!

 Dena den, erlijio eta espiritualtasunaren artean ez dago gaztaka zertan egonik; ezta, ordea, identifikaziorik zertan egonik ere.  Espiritualtasunak kutsaturiko erlijioa irabazian aterako litzateke, goiko eskema hori gainditurik; onuragarri eta efikazago izango litzateke. Bestalde, bien arteko identifikazioa gainditzeak bide berria irekiko luke: espiritualtasun laikoaren bidea, eta, agian, ateorena ere bai.

Erlijio bakoitzaren aberastasuna onarturik ere, urrats bat gehiago eman behar genuke, lurraldera iristeko, mapekin soilik ez geratzeko; erlijioak horixe baitira mapak; lurralde bera, noski, espiritualtasuna da.

Erlijio bakar batean hesiturik geratzea, nire iritzi apalean, tribu bateko partaide izatea bezala da. Hori balekoa zen bere garaian; ez zegoen horrela bizi beste erremediorik, baina gaurko begiekin ikusita gainditu beharreko etapa da.

Ulertzen dut: pertsona asko dago, konfesio jakin batean bizi arren, halako bizipen espiritual bat izan duena. Balio asko dago jokoan: psikobiografiko, familiar, kultural, erlijioso eta abar. Hori guztia errespetagarria da. Hala eta guztiz ere, Espirituak beste urrats bat eman dezagun eskatzen digulakoan nago. Ez-tokian biltzera destinatuak gaude non bat egiten duten toki partikular guztiek.

Egia esan, kristauarentzat, ez luke izan behar berrikuntza handiegia erlijiotik espiritualtasunera jauzi egitea. Izan ere, Jesusen ezaugarri nagusia ez al zen espiritualtasuna?  Hogei mendeetako historiak, ordea, gauza asko erauzi du bere tokitik. Dena den, datu historikoei kasu egiten badiegu, ezin ukatuko du Jesus ez zela izan gizon erljiosoa, baizik eta gizon unibertsala, gizatiarra, hau da, espirituala.

Jainkoa bananduaz mintzo da erlijioa. Handiena hau da: gure buru-gogamenak maita omen dezake, nahiz eta hurkoaz zipitzik ere ez arduratu. Jesusek transzenditu egiten du erlijioa. Horregatik, haren proposamena guztiontzat da, erlijiosoak izan ala ez. Erlijiosoa ez izateaz gain, gogor kritikatu zuen, eta horren ondorioz, besteak beste, gurutzean josi zuten.

Teologia judutarrak 613 betebehar zeuzkan: 248 agindu eta 365 debeku. Jesusek dena sinplifikatzen du; agindu bakarra zegoen harentzat: maitasuna. Ez egin inori zeuri egitea nahi ez duzunik. Edo Jesusen formula berria: “Besteek zuei egitea nahi duzuen huraxe egin zeuok besteei”. Baina Jesus ez da ari ezer inposatzen, baizik eta garen hura deskubritzen.

Edozein mezu espiritualek, bedi gaurkoa zein antzinakoa, bi ezaugarri hauek ditu: jakinduria eta errukia, Jesus bera ere, maisu espiritual guztiak bezalaxe, jakintsu eta errukiorra izan zen.

Jakinduria horren nukleo edo muinak dio ez garela izaki separatuak, hori gure egoaren kontua dela. Organismo bereko zelulen antzera osatuak gaude. Zer gertatuko litzateke zelula bakoitzak beste guztiengandik separatua, banandua, kontsideratuko balu bere burua, eta bere portaera autarkikoa balitz?  Errealitatea ez-duala da, ezer ez dago beste ezertatik banandua. Maila honetan, lasai esan dezagu Ni zu naiz. Konpartitzen dugun identitatea da garrantzitsua.

Besarkada integratzailea esan nahi du Ez-dualtasunak. Den guztiaren azken osagaia, izaera, maitasuna da. Ikasi behar dugu esfortzurik gabe maitatzen, ohartu eta pentsatu ere egin gabe maitatzen. Gure izaera naturala izan behar du maitasuna, kasik inkontzientea, berezkoa, espontaneoa; hizkuntza berriak ikasi eta automatizatzen den bezalaxe automatizatu behar dugu.

Lehenengo errealitatea maitasuna dela aitortu behar dugu; beraz, bizitza asko erraztu eta samurtuko dugu, maitasunaren ardatz gainean finkatzen badugu.  Jesusengan maitasuna  da lehenengo hitza eta ekintza; maitasuna egoa gainditurik, eta egoa gainditu duelako kontzientziaren jabe da. Bestalde, Jesusek ez zuen fundatu erlijiorik; baizik eta mezu espirituala aldarrikatu zuen. Jainkoaren Erreinua deitu zion. Proiektuaren osagaiak hauek ziren: anaitasuna, gizabidea, Jainkoaren esperientzia Aita gisa… Zehatz esanda, garen hura bizi: diferentzien gainetik bat eginik bizi ere.

Erlijio guztiak -baita kristau erlijioa ere, Nazareteko Jesusengan pertsonifikatua- halako intuizio espiritual batetik sortu dira. Intuizio hori bidelagun izan du kristautasunak historia osoan zehar. Izan dira gizon eta emakumeak intuizio horrek ederki konektatu dutenak. Alabaina, baita bestelako esperientziarik ere. Eta proposamen hori laster aldatu eta erlijio bihurtu eta instituzionaldu egin zuten, eta horrekin aldaera handiak etorriko dira: intuiziotik sinesteetara jo, bizitzatik kontzeptuetara, maitasunaren praktikatik ikuspegi mentala onartzera, anaitasunetik hierarkiara, batasun-kontzientziatik banaketa ideiara… Baina, kontuak kontu, ebanjelioko mezua garbia da: espiritualtasunari lehentasuna eman erlijioaren gainetik.

Iluntasunetik argitara: espiritualtasuna goraka

Ukaezina gure artean gertatzen ari den fenomeno hau: erlijio instituzionalaren beherakada eta espiritualtasunaren gorakada. Horren arrazoiak ulertzea ez da hain zaila. Espiritualtasuna honetaz da mintzo: barnetasun, sakontasun eta transrazionaltasunaz; hau da, arinkeria, hutsalkeria eta egozentrismoaren aurkakoez. Espiritualtasuna asebetea bada, hustasun existentziala da horren aurkakoa. Gizakiak ezin du jasan hustasuna denbora luzean. Sustraiei itsatsia ez badago, lehortu egiten da landarearen antzera. Gaitz hori aski hedatua dago gure gizartean. Askoren ustez, anemia espiritualean murgilduak gaude, balio pragmatikoei  baino atxiki gabe.

Baina gizakiak badu halako barne-barnetik darion gogo edo nahi bat: dimentsio espiritualaren premia sentitzen du, eta, adimen espiritualaren ikertzaileek dioten eran, kontuan hartzen ez bada, noraezean hasten da pertsona, hutsune handia nabaritzen du barnean. Espiritualtasuna, zalantzarik gabe, pertsonaren izateari estu-estu loturik dagoen zerbait da.

Erremedioa ipintzeko, komeni izaten da gaitza nondik datorren begiratzea, egoera zein den jabetzea. Aztertzen ari garen kasuan, adibidez, hau da egoera: kultura materialista, dimentsio espirituala ahazturik, erlijioa gainbehera, hustasun existentziala, gizakiak berezkoa duen barne irrika… Begiratu batera azalkeria edo azaleko kontua dirudien arren, sakon-sakonean espiritualtasunaren txio-hotsa entzuten da gizakiarengan. Jakina, ez hain erraza identifikatzen, eta bideratuko duen euskarria topatzen.

Kontuz ibili beharreko ontzi hauskorra izan daiteke espiritualtasuna. Izan ere, harrapatzen dugun guztia sar baitezakegu horren pean, baldin eta bizitzaren gogorra arin eta eramankorrago egiten badigu. Horrela ulertuta, espiritualtasuna ez da ihesleku nartzisista eta egozentrikoa baino. Adibidez, jakin beharko genuke nor bere baitan murgiltzea eta besteengandik aldetzea dela espiritualtasunaren kontrakoena. Espiritualtasunak ezaugarrigarri garrantzitsurik baldin badu, egoarekin ez identifikatzea da. Botila bat ur eta olioz betetzean, zenbat eta gehiago sartu batetik orduan gutxiago kabituko da bestetik. Hemen ere berdin: zenbat eta espiritualtasun gehiago hainbat eta ego gutxiago. Era berean, egoaren beherakadak jantziago, jakintsuago, errukitsuago… bihurtuko gaitu.

Espiritualtasuna ez da gauza zailak saihesteko modu bat, ez. Ezta errealitateari ihes egiteko modua ere. Bere helburua da gure benetako identitatea zein den erakustea, horren baitan dago-eta gainerako guztia.

Mistiko handiek ez ezik, teoriko transpertsonalek ere gauza bera diote: espiritualtasunak eragiten duen aldaketaren zantzu nagusia da egozentrismotik aldentzea. Bestela esanda, pertsonak uzten ez badio bere buruaren jiran ibiltzeari, egozentrismoa baztertzen ez badu, ez dago inolako aldaketa espiritual edo transpertsonalik.

Orain goazen beste muturrera. Erlijioari dagokionez, malgutasun gutxiko jendea aurkituko dugu hor. Krisi garaian, eremu instituzionalekoa gainbehera hasten denean, pertsona askorentzat tragedia da, segurtamenik gabe eta mehatxaturik sentitzen dira. Heldulekurik gabe gelditzen ari direla sentitzen dute, “egiaren” ziurtasuna, “egiaren” gakoa behar dute, handik eskegitzeko. Hain zuzen, hori da fundamentalismoaren oinarri eta jatorria. Beren jarrera, beren egia, absolutizatu egiten dute, eta haserre bizian defenditzen. Segurtasunik eza da fundamentalismoaren seinalerik nabarienetakoa.

Zehatzago esanda, beren erlijioa absolutizatzen dute, beren uste eta sinesteak egiarekin identifikatzen dituzte, eta, “egiaren jabe” direnez, beraiei dagokie esatea zein dabilen zuzen eta nor oker. Ezaugarri hauek ditu: moral estua, zentzu gutxikoa sarritan, dogmatismoa, autoritarismoa eta ezberdinen kontrako jarrera eta esklusioa. Hori izango da beren espiritualtasuna, hemen aipatzen ari garen espiritualtasunarekin zerikusirik ez duena, noski.

Nondik norakoa ote zorroztasun moral eta dogmatiko hori? Esan genezake kontzientziaren maila mitikoan dagoela horrela pentsatzen duena. Estadio horretan, kontzientziak egia argiak behar ditu; batez ere ziurtatu behar da egiaren jabe dela beren taldea (etnozentrismoa).

Garbi esanda, maila hori gainditu eta buru-gogamenarekin identifikatzeari utzitakoan hasiko da pertsona segurtasunaren iturriko ura dastatzen, formulazio mental eta talde jakin batekoa izan beharrik gabe. Definizioz, espiritualtasunak kontzientziaren maila transpertsonala du egonlekua. Maila horretan, egoa gainditua dago, transzenditua. Orduan ez dago IZAN besterik. Segurtasuna ez ezik, bakea, bozkarioa, ulertzea, zentzua… dena IZAN. Aski da buru-gogamenetik urruntzea, gure benetako identitatea zein den ikusteko, eta dena ongi dagoela ohartzeko.

Espiritualtasunak geure barnera begiratzea esan nahi du. Deskonektaturik, iraun egin dezakegu baina bizi ez. Barnera begiratzea da garen errealitateaz ohartzea; orainari oraturik bizitzea, bizitza bera gure baitan espresa dadin uztea.

Espiritualtasuna ez da praktika-multzoa, baizik eta bizitzeko manera bat, izateko modu bat. Asebetea, sosegua, oreka… darizkio. Eta onberatasun, anaitasun eta erruki forman espresatzen da.

Espiritualtasunak arreta eskatzen du. Arreta ipini ezean, izan gintezke txotxongilo gure pentsamenduen eskuetan, edo gure animo-egoeraren morroi eta neskame. Horregatik, isiltasuna behar dugu. Zer da isiltasuna kasu honetan? Buru-gogamenari geldi eustea, barne-ahotsei neurria hartzea, gure nahikunde eta beldurren oihuak isilaraztea. Egoari setioan eutsi, bizia lora dadin. Egoaren isiltasunak bertute hauek ditu: des-egozentratzea, irekitasuna, eskaintza.

Eredu aldaketa, etorkizuna

Kultur fenomeno bat, momentu jakin batean indartsuen edo nagusi den pentsamoldea barne, ongi konprenitu nahi badugu, lehenik eta behin ikusi beharko dugu pertsona, taldea… zein kontzientzia mailatan dagoen. Kontzientzia-mailak erabakitzen du gauzak ikusi eta pentsatzeko manera. Hain zuzen, ez dezakegu ikus eta hauteman maila horrek utzi eta permititzen digun errealitatea baino. Adibidez, estadio magikoan ikus ditzake batek maila arrazionalean ikusitakoekin guztiz bateraezin diren gauzak.

Estadio egoikoaren ardatza bi elementu hauek osatzen dute: arrazionaltasuna eta autonomiak. Horren arabera, harritzekoa ez denez, norbanakoa eta arrazoimena absolutizatu egin ditu; nola, gainera! Kontzientzia maila berriak, transrazionalak, bi eraikuntza hauek desegiten dihardu: egoa, eraikuntza mentaa den aldetik, eta arrazoimena, eredu dualari buruzko kritikaren bidez.

Logikoa denez, kognizio-eredu dualak ekarri zuen estadio arrazionala. Eredu horren arabera, bereizketa derrigorrezkoa da: subjektua alde batetik eta objektua bestetik. Horrela, izatea (den guztia) ez da elkarren segidan, banandurik, ezarritako objektuak baino.

Arrazoimena absolutizatzeak ondorio hau du: ez du aintzat hartzen pentsamenduaren aurreko kontzientzia-era, eta urrunegi joan da. Eredu arrazionalarentzat sinonimoak dira pentsatu eta ezagutu.

Kristau-fedea nola dabil horren aurrean? Ondo ez, ondoezik! Sineste-multzo bati lotua dago fedea, eta sineste horiek egiarekin nahasiko dira. Gure buru-gogamena, harrokeriaz, gai sentituko da, berea balitz bezala, egia formulatzeko. Ez du onartzen goragoko ezagutza-molderik. Jainkoa izaki separatua da. Era berean, Jesus zerutiarra da; berezitua, jakina! Trinitateko bigarren pertsona. Momentu jakin batean, zerutik jaitsi eta Narezeteko Jesus gisa, gizon bihurtua, azalduko zaigu: pertsona bakarra bi izatasunekin. Gaurko kognizio-eredutik begiratuta, estadio transpertsonaletik ikusita, ezin dira asimilatu gauza asko. Lehen esan dugun eran, hizkuntza kontua da: estadio batean bestea ezin ulertu.

Estadio arrazionaletik urrundu eta perspektiba hartzean, ohartuko gara estadio transpertsonalera jaiotzen ari garela, maila mitikoa eta arrazionala bereizten zituen langa igaro genuenean bezalatsu. Perspektiba berria edo distantziarekin, normala denez, disonantziak hasten dira, hau da, formulazio zaharren desegokitasuna ikusten eta hizkuntza berriaren premia nabaritzen, sortu berria den kontzientzia-mailan funtzionatuko duten hizkuntza-formak behar ditugu.

Estadio transpertsonalean hasten gara antzematen buru-gogamena ez dela zenith-a, horren gibeleko landan ere hazten dela  belarra, eta egoa ez dela gure azken identitatea. Ez gara behaturikoa baizik eta behatzen duen hori. Horrela, maila arrazionaleko ego absolutizatua bazterturik, beste ikuspegi irekiago batera egingo du jauzi; nolabait esateko, dei diezaiogun kontzientzia-testigua.

Egoak hor jarraituko du, identitate erlatibo gisa, pertsonaren bizitza kognitibo eta emozionalaren operazio-zentro psikologiko moduan. Baina kontzientzia-maila aldatzen den bakoitzean, galdera bera errepikatu beharra sortzen zaigu: nor gara? Galdera lehengo bera da, baina berriro egin beharrekoa, zeren erantzun diferentea eskatzen baitu. Eta psikologo transpertsonal adituek esango digute: ez dezaket jakin nor naizen, izan arte. Nire buru-gogamenak muga nazakeen objektu behagarria ez naizenez, ez dago definituko nauen kontzepturik. Naizena ez dezaket pentsa, izan baino ez dezaket egin. Izate hori intuitiboki, zuzenean, eta forma pre-kontzeptualean esperimentatzen dut.

Kontzientzia-maila aldatzean, kognizio-eredu duala ere amaitu egiten. Logikoa da: maila mentala transzenditzean, horrekin batera sorturiko ezagutza-forma ere desagertu egiten da. Orain badakigu errealitatea ez dela objektu bananduen zerrenda eta gehiketa. Ohartu gara izatea (dena) ez daitekeela objektibatu; beraz, ezta pentsatu ere. Are gehiago, egin behar duguna da: arrazoimena, ezagutza-forma goren gisa, abasolutizatu ordez buru-gogamena isilarazi, baldin eta izate erreala (den hori) atzeman nahi badugu.

Egia eta errealitatea bat eta bera direnez, egia ez da pentsamenduan kabitzen. Izan egin daiteke bakarrik. Horregatik, ez dago benetako ezagutzarik, jakintzarik, ezagutzailearen transformaziorik gabe: ezagutzea izatea da, eta izatea, aldiz, ezagutzea. Hala omen dio XVII. mendeko Silesius mistikoak: Qué sea Dios lo ignoramos…; es lo que ni tú, ni yo ni ninguna criatura ha sabido jamás antes de haberse convertido en lo que Él es (bere horretan, alegia erdaraz, utzi dut zita; Qué azentudun horrek ematen dit beldur pixka bat, bestela itzuliko nuen).

Iritsi garen tokira iritsita, orain esan dezakegu: ez sinesteak absolutizatzeari utzi bakarrik, baizik eta sineste horiek bertan behera utz daitezkeela, beren izaera erlatibo eta orientatzailea (soilik) ikusi ondoren. Estadio arrazionalean, egiaren jabe zirela ematen zuten formula haiek gainbehera amildu dira; ikusi da ez zirela objektu mentalak baino; seinale orientatzaileak baizik ez; hori bai, Misteriorantz begira ipintzen gaituzten seinaleak, beti ere beren baldintzapen historiko, kultural, sozial, psikologiko eta abarrekin, eta, osaera aldetik, egia adierazteko ez-gai.

Horrek ez du esan nahi zeharo baztertu behar direnik, baizik eta dagokien tokian egon behar dutela. Lurraldea islatzen duten mapak dira. Hala ere, erabat beharrezkoak ote? Batetik, agnostikoen kasua dago: pertsona horiek uko egiten diote beren arrazoimenak ulertzen ez duena formula mentaletan espresatzeari. Bestetik, mistikoak dauzkagu: ikusten duenak ez dauka sinetsi beharrik; hori ez al da mistiko guztien izaera edo egoera, Nazareteko Jesus barne? Horietako askok diotenez, jakiteari uko egindakoan oparitzen zaigu ulermena.

Erlijioez mintzatzen hasiko gara, orain, gero kristau-fedeaz ere hitz bi egiteko. Erlijioek, beren akats handi eta guzti, baloreak ere asko eta handiak dituzte, bizi-aberastasun eta jakinduriaren osin emankorra dira. Estadio mitikoan jaio eta gaur egun zaharkiturik egon litezkeen arren, ez genuke izan behar beldurrik daukaten emaria errekuperatzeko. Kontua da absolututzat ez hartzea.

Nolanahi ere, ez du balio erlijioa zerutik datorrelako argudioak, nahiz eta Jainkoaz mintzatu. Zeren hori erlijioak bere buruari egiten dion aitorra da. Denbora eta espazioaren koordenatuetan sartzen den oro giza errealitatearen barnean kokatua dago, eta erlatiboa da. Beraz, erlijioaren anbiguotasuna kontuan harturik, arrazoimen kritikoari dagokio haren baieztapenak aztertu eta errebisatzea. Ez, ordea, arrazoimena delako egia zer den erabakiko duen epaile gorena, baizik eta konpartitzen dugun erreminta bakarra delako gure eraikuntzak ebaluatu eta engainuak desegiteko.

Horixe ez daukala arrazoimenak zer esan handirik erlijioaren gainean, baina eskain diezazkiguke iritzi hagitz garrantzitsuak zer ez daitekeen izan esateko. Ez daukagu erlijioak erkatu beste erremediorik, eta, horrela, ontzat eman eta konpartitu beren zerbitzu-gaitasuna, bizi-indarra eta gizakiok bat gatozen oinarrizko balioak.

Konparatzea egoaren jokoa edo mekanismoa da. Eta esango digu bere sinesteak direla egiazkoenak. Hori, argi dagoenez, kontzientziaren estadio mitikoko ezaugarria da, eta etnozentrismoaren seinale nabarmena. Ulermen-maila ez-dualean diferentziak ez dira batasunaren aurpegi eta espresio anitzak baino. Torlojua eta sartu behar duen zulo hariztatua ez dira batasunaren bi ikuspegi baizik. Banaka ez dute zentzurik. Espresio diferenteak ez dira ukatzen, baina bai integratzen, eta konparazioa hankaz gora joango da, gure atsegingarri.

Jakina, baieztapen horiek ikusmolde mitikotik irakurrita –agian ikuspegi arrazionaletik leituta ere bai– eragin litzakete erreakzio bortitzak jende askoren artean; alegia, maisu handietan Jesus bakarrik dela Jainkoaren Seme pentsatzen dutenen artean. Beren perspetibatik, beren hizkuntzatik, arrazoi dute, baina horrek zentzua baldin badu, beren eskemen barnean baino ez du.

Jesusi Jainko deitzeak zer esan nahi du kristau tradizioan, ikuspegi ez-dualetik begiratuta? Misterioaren agerkundea dela, edo guztiok garena Harengan espresatuta. Haren baitan ikusten dugu nor garen, ispiluan bezala islatzen gara Jesusengan. Konparazioak ez du zentzurik.

Eredu mentaletan, ulertzekoa da, Jesus eta gu ezberdinak garen galdetzea. Jainkoa izaki separatua bada, eta Jesus Jainkoaren Seme bakarra, haren etan  gure artean sekulako diferentzia dago, diferentzia kualitatibo gaindiezina. Garbi esanda, hura Jainkoa eta gu ez. Eredu mentala bertan behera uzten dugunean, ordea, Jainkoa ez da bere kreazioarekin aurrez aurre dagoen inor; galdera haizeak eramaten du, ez dago galderarik.

Jesus eta gu, errealitate osoarekin eta errealitate hori osatzen duen Misterioarekin, identitate beraren jabe gara, identitate bera konpartitzen dugu, ez bereizketa eta ez jostura.

Maisu espiritual guztien eran, Jainkoaren seme guztiak bezala, intuizio espiritual baliotsuarekin dator Jesus. Kristau aitortzen garenok horretan islaturik sentitzen gara; hori da jarraitzaile izateko motiboa.  Intuizio basiko horri Jainkoaren Erreinua deitu zion Jesusek: izate erreala (dena) kide- eta anaitasun-klabean ulertuta.

Klabe transpertsonalean kristau izateak adiera nahi du Jesusen intuizioarekin identifikatzea, eta intuizio bizitzeko motibaturik sentitzea, konpartitzen dutenekin bat eginik, eta gizaki guztiekin hitz eginez. Ebanjelioak, hogei menderen ostean, oraindik gizon eta emakume askoren bihotzean oihartzun egiten jarraitzen du.

Baina, garbi hitz eginda, intuizio hori bizi daiteke klabe erlijiosoan edo klabe transrelijiosoan. Izan ere, ebanjelioa modu irekian irakurtzen badugu, azkar antzemango diogu Ebanjelioak  transzenditu egiten duela erlijioa. Beharrezkoa da hori azpimarratzea, izan ere askotan ikusi dugu Ebanjelioa erlijioaren mendean, alderantziz izan beharrean; horrela, Jesusen nobedadea pikotara doa, gure buru-gogamenak proiektatzen duen irakurketa erlijioaren mesedetan.

Mende luzeetan, kristaurik gehienek ez dute izan eskura Ebanjelioa. Inkisizioak sutan, publikoki, erretzen zuen Biblia. Dotrina ofizialaren bidez ematen zitzaien kristauei  hezkuntza erlijiosoa, edo familia, debozio herrikoi eta praktika liturgikoen bidez. Biblia irakurtzeko baimena eman zutenean ere, orduan ere, aurrena dotrina irakasten zen; beraz, filtroa pasatuta iristen ginen Bibliara.

Zer ondorio izan ditu horrek? Ebanjelioaren freskotasun, nobedade eta indarra ezkutuan geratu zirela, kontzeptu erdi ulergaitz mordoaren azpian, egia absolutuaren mozorroz jantzita. Horrelako heziketa hartuta Ebanjeliora jotzen denean, ezinezkoa da autonomia osoarekin irakurtzea, filtro horrek zeharo baldintzatzen baitu irakurketa.

Dakigunez, dotrinak dio Jainkoak onak saritu eta gaiztoak zigortu egiten dituela. Kostatu zitzaidan jakitea Jesusek alderantzizkoa esan zuela:

Badakizue legean agindua: Maitatu lagun hurkoa eta gorrotatu etsaia. Nik, berriz, hau diotsuet: Maitatu etsaiak eta egin otoitz pertsegitzen zaituztetenen alde; horrela, zeruko zeuen Aitaren egiazko seme-alaba izango zarete, hark zintzoentzat eta gaiztoentzat ateratzen baitu eguzkia, eta zuzenentzat eta zuzengabeentzat isurtzen euria. (Lk 6,27-28.32-36)

Begi-bistakoa da Ebanjelioak beti maitasunari ematen diola lehentasuna, behartsuenenganako zerbitzua da Jesusen praktika eta agindua. Hark ez zuen dotrinarik zabaldu. Jesus, izan ere, ez zen teologoa. Hain zuzen, teologo ofizialak izan ziren haren etsairik handienak. Jesus gizon koherentea izan zen, esaten eta agintzen zuena egiten zuen berak lehenik. Irakasten zuena erakargarria zen: garbi hitz egiten zuelako, eguneroko bizitzarako balio zuelako, haren mezua, praktikan, maitasun eta errukian zentratua zegoelako.

 Orain erraz ulertuko dugu izan gaitezkeela oso pertsona erlijiosoak, baina ez kristau osoak, nahiz eta Elizan bataiatuak egon. Ez al dugu ikusten erlijioa eta Ebanjelioa elkarren kontra egon daitezkeela? Erlijioak, sarritan, Ebanjelioa ilundu egiten du, eta Ebanjelioak, maiz asko, ebidentzian uzten du erlijioa. Horrek ez du esan nahi erlijioa deuseztatu behar dugunik, baina bai argi ibili behar dugula: erlijioak ez du inoiz jarri behar Ebanjelioaren gainetik.

Jesusen proposamenaren nobedadeetako bat, erlijioek onar ez dezaketena noski, da badela bide bat Jainkoarengana iristeko elizatik pasatu gabe. Hala dio laugarren ebanjelioak:

         Sinets iezadazu, emakume: badator ordua, ez mendi honetan, ez Jerusalemen, Aita adoratuko ez duzuena. Zuek, samariarrok, ez dakizue zer adoratzen duzuen; guk badakigu zer adoratzen dugun, salbamena juduongandik baitator. Baina badator ordua –hobeto esan, heldu da–, egiazko adoratzaileek Aita egiaren arabera eta Espirituak eraginda adoratuko dutena; horrela adora dezaten nahi du Aitak. (Jn 4,21-23)

Beste pasarte batzuetan ere horixe bera azaltzen da:  

         Behin batean, gizon bat zihoan Jerusalemdik behera Jerikorantz eta lapurren eskuetan erori zen; zeuzkanak kendu eta, egurtu ondoren, alde egin zuten, erdi hilik utziz. 31 Apaiz bat gertatu zen, hain zuzen, bide hartan behera, eta, gizona ikustean, bidetik okertu eta aurrera jo zuen. 32 Gauza bera egin zuen handik igaro zen tenpluko lebitar batek ere: ikustean, bidetik okertu eta aurrera jo zuen.

         Baina bidaian zen samariar bat bertara iritsi eta, hura ikustean, errukitu egin zitzaion. Hurbildu eta zauriak lotu zizkion, olioz eta ardoz igurtzi ondoren; gero, bere asto gainean ezarri, ostatura eraman eta bere ardurapean hartu zuen. 35 Biharamunean, zilarrezko bi txanpon atera eta ostalariari eman zizkion, esanez: «Zain ezazu eta, gehiago gastatzen baduzu, hurrena natorrenean ordainduko dizut».

         Zure ustez, hirurotan zeinek jokatu zuen lagun hurko bezala lapurren esku eroritako gizonarekin?

         Lege-maisuak erantzun zion:

         –Hartaz errukitu zenak.

         Jesusek esan zion, orduan:

         –Zoaz eta egin zuk ere beste horrenbeste.

Jesusen hitzak eta jokabideak harritzen ez duena… ez dakit zer esan. Garai hartako apaiz eta agintariek neurri bat zeukaten, hark beste bat: errukia eta hurkoarenganako onginahia ziren Jesusen neurria. Pertsona bakoitzerengan itsatsia, harreman ez-dualean bizi zen Jesus. Hurrengo parabola hau ere esanguratsua da. Beti ere duen sinbolismoari begira, irakurketa literalista alde batera utzirik:

          Gizonaren Semea, aingeru guztiak lagun dituela, aintzaz beterik etortzean, bere errege-aulkian eseriko da. Herriak oro haren aurrean bilduko dituzte. Hark batzuk besteengandik bereizi egingo ditu, artzainak ardiak ahuntzak bereizten dituen bezala, eta ardiak bere eskuinean eta ahuntzak ezkerrean ezarriko ditu. Orduan, erregeak eskuinekoei esango die: “Zatozte, nire Aitaren bedeinkatuok; hartzazue munduaren sortzetik zuentzat prestatua dagoen erreinua. Gose bainintzen eta jaten eman zenidaten; egarri, eta edaten eman; arrotz, eta etxean hartu ninduzuen; biluzik nengoen, eta jantzi egin ninduzuen; gaixo, eta bisitatu; kartzelan, eta ikustera etorri”. Orduan, zintzoek esango diote: “Jauna, baina noiz aurkitu zintugun goseak eta jaten eman genizun, edo egarriak eta edaten eman? 38 Noiz aurkitu zintugun arrotz eta etxean hartu, edo larrugorri aurkitu eta jantzi? 39 Noiz aurkitu zintugun gaixo edo kartzelan eta ikustera joan?” Eta erregeak erantzungo die: “Benetan diotsuet: Nire seniderik txikien hauetako edozeini egin zeniotena, neuri egin zenidaten”.

(…)  (Mt 25-31-46)

Jesusek, definitiboki, transzenditu egiten du erlijioa. Haren planean denak sartzen dira, erlijiosoak izan ala ez. Gure bihotzeko asmo onei Jesusek hitza ipintzen die. Teologo ofizial eta eskriben portaera ikusita esango: laudatzen zaitut Aita (…) gauza hauek jende zumera jakinarazi dizkiezulako. (Mt 11,25)

Jesusek jende xumea aipatzen duenean badakigu zeini buruz ari den: agintaritza erlijiosoak mespretxatu eta baztertzen dituen gaixo, pobre, eta eskolarik gabeko jende marjinatuari buruz. Jesusek horiek ezagutzen zituen, eta horiekin bizi zen, ahal zuen guztia berorien alde eginez. Koitadu haiek nola ez zuten konektatuko Jesusen mezuarekin? Horiexen konpainian dabil Jesus, eta eskerrak eman eta goretsi egingo du Jauna, konpainia hori eman diolako.

Erlijioan oinarriturik, Jainkoaren gainean dena zekitela uste zutenak (eta dutenak), ez ziren/dira gai berri ona atzemateko, beren doktrinarekiko ortodoxiaren esklabo dira. Diotenez, engainua saihestu eta argitan bizitzeko ezinbestekoa da adimen espirituala lantzea.

Azken komentariotxo bat: gero eta bikainago irizten diot Jesusen mezuari, gaurko klabean irakurrita oraindik ederrago. Niretzat suposatu duen liberazioa kontuan harturik, merezi izan du urte hauetan, jakintsu handiei esku emanik, Ebanjelioko testuak  miatzen igaro dudan denbora.

Oharra:  Batez ere, E. MARTÍNEZ LOZANOren publikazioetan oinarritua, bereziki ‘Vida en plenitud, apuntes para una religiosidad transreligiosa’ liburuan (kus liburu honetako bibilografia, 153 or.).

Esta entrada fue publicada en 1 Espiritualitatea/gogoeta y etiquetada . Guarda el enlace permanente.

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s